Nowe przepisy o pieczy współdzielonej – jak to wpłynie na podatki i korzystanie z ulg?

Planowane przepisy dotyczące pieczy współdzielonej mają przede wszystkim uporządkować sytuację prawną dzieci po rozstaniu rodziców. Projekt przygotowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości zakłada wprowadzenie do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyraźnej regulacji dotyczącej pieczy współdzielonej, określenie przesłanek jej stosowania oraz zasad, którymi powinien kierować się sąd przy podejmowaniu decyzji dotyczącej sposobu wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem. Projekt ustawy o numerze UD349 jest obecnie przedmiotem dalszych prac legislacyjnych. Obejmuje on również zmiany w ustawie o PIT, ale ograniczone do nazewnictwa. Merytoryczne konsekwencje podatkowe takiego modelu opieki pozostają natomiast jednym z elementów wymagających dodatkowego rozstrzygnięcia.

Czym ma być piecza współdzielona?

Problem podatkowy jest istotny, ponieważ przepisy o PIT przewidują szczególną preferencję dla osób samotnie wychowujących dzieci. Jej zastosowanie może istotnie obniżyć wysokość należnego podatku, zwłaszcza w przypadku osób osiągających dochody, przy których znaczenie ma progresywna skala podatkowa. Obecnie przepisy i orzecznictwo nie zawsze prowadzą do takich samych wniosków w odniesieniu do rodziców sprawujących opiekę naprzemienną. Właśnie dlatego Ministerstwo Finansów zwróciło uwagę, że wprowadzenie do prawa rodzinnego pojęcia pieczy współdzielonej bez jednoczesnego odpowiedniego uregulowania skutków podatkowych może doprowadzić do dalszych sporów interpretacyjnych.

Projekt UD349 zakłada bowiem wprowadzenie do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pojęcia pieczy współdzielonej. W założeniu ma ona polegać na tym, że oboje rodzice, którzy mają różne miejsca pobytu, zachowują władzę rodzicielską, a bieżąca piecza nad dzieckiem jest sprawowana przez nich naprzemiennie, w powtarzających się okresach. Nie oznacza to jednak, że okresy pobytu dziecka u każdego z rodziców muszą być identyczne. Projekt mówi o okresach „niekoniecznie równych”, a uzasadnienie o czasie równym lub porównywalnym, przy czym nie chodzi o wymóg 50% czasu spędzonego z dzieckiem. Piecza współdzielona ma być przy tym pierwszą formą do rozważenia przez sąd.

Przy podejmowaniu decyzji sąd ma uwzględniać przede wszystkim dobro dziecka. Znaczenie ma mieć między innymi wiek i stan zdrowia dziecka, jego zdanie i rozsądne życzenia, zdolność rodziców do komunikowania się i współpracy w sprawach dotyczących dziecka, ich sytuacja osobista, odległość pomiędzy miejscami pobytu oraz dotychczasowy podział obowiązków rodzicielskich. W uzasadnieniu projektu wskazano również na znaczenie organizacji życia dziecka, w tym jego możliwości uczęszczania do jednej szkoły, przedszkola lub żłobka bez konieczności odbywania nadmiernie uciążliwych przejazdów pomiędzy miejscami pobytu rodziców.

Szczególne znaczenie może mieć również proponowana regulacja dotycząca postępowania zabezpieczającego. Projekt zakłada, że w określonych sprawach sąd miałby co do zasady orzekać pieczę współdzieloną na czas trwania postępowania, jeżeli obojgu rodzicom przysługuje pełna władza rodzicielska. Odstąpienie od tego modelu miałoby być możliwe w sytuacji, gdy piecza współdzielona byłaby sprzeczna z dobrem dziecka albo jeden z rodziców nie wyrażałby zgody na powierzenie mu bieżącej pieczy. Ostateczny kształt regulacji może jednak jeszcze ulec zmianie w toku prac legislacyjnych.

Dlaczego zmiana prawa rodzinnego może mieć znaczenie dla PIT?

Na pierwszy rzut oka przepisy dotyczące pieczy nad dzieckiem oraz przepisy podatkowe należą do dwóch różnych dziedzin prawa. W praktyce ich powiązanie jest jednak bardzo silne. Sposób wykonywania pieczy nad dzieckiem może bowiem wpływać na możliwość zastosowania określonych preferencji podatkowych.

Jedną z najważniejszych jest preferencyjne opodatkowanie dochodów osoby samotnie wychowującej dziecko. Mechanizm ten polega na obliczeniu podatku w podwójnej wysokości podatku ustalonego od połowy dochodów osoby samotnie wychowującej dzieci. W praktyce pozwala to wykorzystać mechanizm progresji podatkowej w sposób korzystniejszy niż przy zwykłym indywidualnym rozliczeniu. Znaczenie ma również podwójne wykorzystanie kwoty wolnej od podatku. Ministerstwo Finansów wskazuje, że przy obecnej kwocie wolnej wynoszącej 30 000 zł maksymalna korzyść z tej preferencji może sięgać około 24 000 zł rocznie, przy czym rzeczywista korzyść zależy od indywidualnych dochodów podatnika.

Problem polega na tym, że status osoby samotnie wychowującej dziecko nie zależy wyłącznie od tego, czy rodzic jest rozwiedziony, nie pozostaje w związku małżeńskim albo posiada określony status rodzinny. Istotne jest również faktyczne wychowywanie dziecka. Właśnie na tym tle od lat pojawiają się spory dotyczące rodziców, którzy po rozstaniu dzielą się opieką nad dzieckiem.

Obowiązujące przepisy ustawy o PIT przewidują szczególną preferencję dla osoby samotnie wychowującej dzieci. Konstrukcja ta nie jest więc zwykłą ulgą podatkową zmniejszającą podatek o określoną kwotę. Jest to szczególny sposób ustalenia wysokości podatku, który może być szczególnie korzystny przy wyższych dochodach opodatkowanych według skali.

Jednocześnie ustawa o PIT zawiera szczególne ograniczenie odnoszące się do opieki naprzemiennej. Zgodnie z art. 6 ust. 4f ustawy o PIT w obecnym brzmieniu preferencyjnego sposobu opodatkowania nie stosuje się do osoby, która wychowuje wspólnie z drugim rodzicem albo opiekunem prawnym co najmniej jedno dziecko, w tym również w sytuacji, gdy dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną, w związku z którą obojgu rodzicom zostało ustalone świadczenie wychowawcze w odpowiednim rozumieniu przepisów. To właśnie ten przepis stał się jednym z głównych punktów sporu dotyczącego rozliczeń podatkowych rodziców sprawujących opiekę naprzemienną.

Co zmienia projekt w przepisach podatkowych i świadczeniowych?

Projekt wprost ingeruje w przepisy podatkowe i świadczeniowe, choć na razie głównie terminologicznie. W art. 6 ust. 4f oraz art. 27f ust. 4 ustawy o PIT wyrazy „opieka naprzemienna” mają zostać zastąpione pojęciem „piecza współdzielona”, bez zmiany merytorycznej tych przepisów. To samo pojęcie projekt wprowadza do ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz do ustawy o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej „Aktywny rodzic”, gdzie jednocześnie skreśla się wyrazy „i powtarzających się”.

Istotna jest też zmiana w ustawie o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Jeżeli sąd orzekł pieczę współdzieloną sprawowaną w porównywalnych okresach, świadczenie wychowawcze ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy przysługującej kwoty. Ponieważ art. 6 ust. 4f ustawy o PIT odwołuje się do ustalenia świadczenia wychowawczego obojgu rodzicom, powiązanie tych przepisów może mieć znaczenie praktyczne dla prawa do preferencji. Jego dokładną ocenę trzeba jednak oprzeć na pełnym brzmieniu przepisów.

Znaczenie dla osób, które mają już wyrok, ma także przepis przejściowy. Prawomocne orzeczenia wydane przed wejściem w życie ustawy, w których powierzono władzę rodzicielską obojgu rodzicom z naprzemienną pieczą w powtarzających się, lecz niekoniecznie równych okresach, mają być uznawane za orzeczenia o pieczy współdzielonej. Ustawa ma wejść w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia.

Co postuluje Ministerstwo Finansów?

W praktyce problem jest bardziej złożony niż samo pytanie, czy w orzeczeniu sądu pojawia się określenie „opieka naprzemienna”. Organy podatkowe analizują bowiem również sposób faktycznego wykonywania pieczy, treść orzeczenia sądu oraz spełnienie pozostałych przesłanek ustawowych. W 2026 r. pojawiały się zarówno interpretacje korzystne dla podatników, jak i stanowiska organów wykluczające preferencję w określonych modelach opieki naprzemiennej. Resort finansów postuluje zatem dalej idące zmiany w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych niż samo uzupełnienie nazewnictwa, które zawiera projekt. Mają one obejmować między innymi art. 6 ust. 4f oraz art. 27f ust. 4, a także dodanie nowego ust. 4fa w art. 6 ustawy o PIT. Ich celem ma być takie ukształtowanie przepisów, aby sama piecza współdzielona nie prowadziła do sytuacji, w której oboje rodzice uzyskują preferencję przeznaczoną dla osób samotnie wychowujących dzieci.

Na obecnym etapie trzeba jednak bardzo wyraźnie podkreślić, że są to propozycje związane z trwającym procesem legislacyjnym. Nie należy przedstawiać ich jako obowiązującego prawa. Zmiany nazewnicze zawarte w projekcie również nie obowiązują, a ust. 4fa nie ma w tekście projektu. Projekt UD349 nadal jest procedowany, a Ministerstwo Sprawiedliwości analizuje zgłoszone uwagi i możliwość wprowadzenia autopoprawki.

Bądź na bieżąco z najważniejszymi zmianami podatkowymi, dołącz do Instytutu https://ikidp.pl/rejestracja

Autor

Redaktor prowadzący

Redaktor naczelny