Fundacja rodzinna czy testament. Jak prawidłowo zaplanować sukcesję?

Planowanie przekazania majątku następnym pokoleniom to nie tylko kwestia finansowa, ale także strategiczna decyzja, która może wpłynąć na przyszłość rodziny i przedsiębiorstwa. W Polsce tradycyjnym narzędziem do tego celu był testament, jednak od maja 2023 roku dostępne jest nowocześniejsze rozwiązanie – fundacja rodzinna. Oba te narzędzia mają swoje zastosowanie – kiedy warto zatem wybrać fundację rodzinną, a kiedy testament? Czy można skorzystać z ich obu i czy mogą się one wzajemnie uzupełniać? 

Problemy wynikające z dziedziczenia i testamentu 

Dziedziczenie w drodze spadku, choć powszechne, niesie ze sobą wiele wyzwań. Brak przemyślanego planu sukcesji może prowadzić do poważnych problemów prawnych i organizacyjnych. W sytuacji, gdy majątek musi zostać podzielony między wielu spadkobierców, często dochodzi do konfliktów, które mogą osłabić stabilność firmy rodzinnej. Testament, choć wydaje się prostym rozwiązaniem, nie jest w stanie w pełni zabezpieczyć majątku przed tymi problemami. 

Jednym z głównych problemów związanych z testamentem jest obowiązek rozliczenia zachowku. Zachowek stanowi prawo najbliższych członków rodziny (małżonka, dzieci, rodziców) do określonej części majątku, niezależnie od treści testamentu. W praktyce może to wymusić sprzedaż części aktywów firmy, co osłabi jej wartość i zdolność do dalszego funkcjonowania.  

Jest to związane z tym, iż jeżeli w testamencie pominięto najbliższych krewnych lub uwzględniono ich w mniejszym zakresie, niż wynikałoby to z dziedziczenia ustawowego, osoby (przeważnie małżonek, zstępni lub rodzice) – mogą domagać się zachowku. W tym procesie najpierw określa się udział spadkowy, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Następnie uwzględnia się jego sytuację – jeśli jest on trwale niezdolny do pracy lub małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału. W pozostałych przypadkach jego wysokość stanowi połowę przysługującego udziału spadkowego. To może zaś prowadzić do rozdrobnienia udziałów w przedsiębiorstwie. 

Kolejnym wyzwaniem jest brak spójnej wizji zarządzania majątkiem po śmierci spadkodawcy. Testament może zawierać niejasne lub sprzeczne zapisy, co prowadzi do sporów prawnych i niepewności co do przyszłości firmy. W efekcie nawet dobrze prosperujące przedsiębiorstwo może stracić na wartości lub nawet zakończyć działalność. Dlatego testament, choć ważny w kontekście przekazania innych składników majątku, nie powinien być głównym narzędziem sukcesji firmy rodzinnej. 

Mimo tego, porównując testament i fundację rodzinną, łatwo dojść do wniosku, że najlepsze rezultaty daje ich odpowiednie połączenie. Fundacja świetnie sprawdzi się jako narzędzie ochrony firmy i majątku przed rozdrobnieniem, ale testament nadal pozostaje niezbędny do rozporządzenia składnikami majątku, które nie zostaną do niej wniesione. 

Fundacja rodzinna – nowoczesne rozwiązanie dla ochrony majątku 

Fundacja rodzinna to natomiast rozwiązanie, które eliminuje wiele problemów związanych z tradycyjnym dziedziczeniem, jeśli chodzi o przedsiębiorstwa. Od maja 2023 roku możliwość tworzenia fundacji rodzinnych w Polsce stała się realną alternatywą dla testamentu, oferując długoterminowe i kompleksowe zabezpieczenie majątku firmy, a także gromadzenie mienia, zarządzanie nim w interesie beneficjentów oraz spełnianie świadczeń na rzecz beneficjentów. Fundacja rodzinna to odrębna osoba prawna, która może zarządzać majątkiem na rzecz określonych beneficjentów, najczęściej członków rodziny. 

Po pierwsze, fundacja rodzinna chroni majątek przed działem spadku, który jest nieunikniony w przypadku testamentu. Majątek fundacji nie jest częścią spadku, co oznacza, że nie podlega podziałowi między spadkobierców ani nie jest narażony na roszczenia wierzycieli spadkodawcy lub beneficjentów. Ma to kluczowe znaczenie w sytuacji, gdy obawiamy się, że wypracowany przez nas majątek przejdzie na ręce krewnego, który ma długi lub prowadzi działalność obarczoną dużym ryzykiem. Dzięki temu firma rodzinna może funkcjonować bez zakłóceń, a majątek pozostaje zabezpieczony na przyszłość. 

Trzeba jednak pamiętać, że zgodnie z art. 8 ustawy o fundacji rodzinnej, fundacja rodzinna odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed jej ustanowieniem, w tym z tytułu obowiązku alimentacyjnego. Odpowiedzialności tej nie można bez zgody wierzyciela wyłączyć ani ograniczyć. 

Po drugie, fundator, czyli osoba zakładająca fundację, ma możliwość określenia zasad zarządzania majątkiem w statucie fundacji. To daje mu kontrolę nad tym, jak majątek będzie wykorzystywany, nawet po jego śmierci. Fundacja może być zarządzana przez osoby wskazane przez fundatora, co zapewnia spójność wizji i strategii zarządzania firmą.  

Po trzecie, fundacja rodzinna pozwala na długofalowe planowanie, co jest szczególnie ważne w przypadku firm wymagających strategicznego podejścia. Dzięki fundacji majątek może być zarządzany przez wiele pokoleń, co zapobiega rozdrobnieniu udziałów i konfliktom między spadkobiercami. To rozwiązanie zapewnia stabilność zarówno firmie, jak i całej rodzinie, umożliwiając realizację długoterminowych celów.  

Po czwarte, statut fundacji rodzinnej może być dostosowany do indywidualnych potrzeb rodziny. Można w nim określić cele fundacji, zasady przekazywania środków beneficjentom oraz sposób zarządzania majątkiem. Co ważne, w związku z możliwością ustanowienia fundacji już za życia fundatora, a nie dopiero po jego śmierci (jak to ma miejsce w przypadku testamentu), możliwe jest obserwowanie zastosowania przyjętych rozwiązań w praktyce i ich modyfikacja w razie potrzeby. 

Z uwagi na to, fundacja rodzinna eliminuje problemy związane z dziedziczeniem – takie jak rozdrobnienie udziałów,  konflikty między spadkobiercami czy problem zachowku. W tym zakresie warto jednak zaznaczyć, że spod zachowku wyłączone jest jedynie mienie wniesione do fundacji rodzinnej na jej fundusz założycielski przynajmniej 10 lat przed śmiercią fundatora.   

Fundacja rodzinna czy testament? Najlepiej połączyć je ze sobą! 

Podsumowując, fundacja rodzinna lepiej pozwoli na zabezpieczenie sukcesji biznesu, ale testament oraz fundacja rodzinna stanowią narzędzia, które się uzupełniają. Nie wszystko można bowiem ,,umieścić” w fundacji rodzinnej i nie wszystko warto. Z uwagi na to, korzystnym może okazać się, aby zdecydować się z jednej strony na wybór fundacji rodzinnej, natomiast z drugiej strony także na właściwy testament, który rozporządzi resztą majątku.  

Dodatkowo, dla osób, które z różnych względów nie mogą jeszcze założyć fundacji rodzinnej (np. mają spółkę korzystającą z estońskiego CIT-u) kluczowe jest, aby jednak nie pozostawiać niczego losowi i zabezpieczyć się choćby przez testament. Trzeba także zadbać o odpowiednią formę prowadzenia biznesu (często wybór JDG może okazać się bardzo ryzykowny) i prawidłową konstrukcję umowy spółki. Warto również skonsultować się z doradcą prawnym lub podatkowym, aby dobrać optymalne rozwiązanie dla swojej sytuacji. 

Praktyczne informacje znajdziesz w naszym kursie dotyczącym fundacji rodzinnej https://platforma.ikidp.pl/courses/jak-prowadzic-fundacje-rodzinna-podatki-rachunkowosc-dokumenty/  

Autor

Redaktor prowadzący

Redaktor naczelny