Czym naprawdę jest zachowek i dlaczego przedsiębiorcy się go boją?

Przekazanie majątku kolejnemu pokoleniu to jeden z najważniejszych etapów w życiu każdego przedsiębiorcy. Właściciele firm rodzinnych często zakładają, że sporządzenie testamentu pozwoli im samodzielnie zdecydować o losach przedsiębiorstwa i uniknąć sporów pomiędzy spadkobiercami. W praktyce sytuacja jest jednak znacznie bardziej skomplikowana. Nawet najlepiej przygotowany testament nie zawsze eliminuje ryzyko roszczeń ze strony najbliższych członków rodziny.

Jednym z najważniejszych mechanizmów ochrony praw spadkobierców ustawowych jest zachowek. To właśnie on bardzo często staje się źródłem konfliktów rodzinnych, wieloletnich sporów sądowych oraz problemów finansowych dla osób przejmujących majątek po zmarłym. W przypadku przedsiębiorców skutki mogą być jeszcze poważniejsze, ponieważ obowiązek zapłaty zachowku bywa zagrożeniem dla płynności finansowej firmy, a niekiedy nawet dla jej dalszego funkcjonowania. Dlatego planowanie sukcesji nie powinno ograniczać się wyłącznie do sporządzenia testamentu. Konieczne jest również zrozumienie zasad dotyczących zachowku oraz odpowiednie przygotowanie struktury majątkowej jeszcze za życia właściciela firmy.

Czym jest zachowek?

Zachowek to instytucja prawa spadkowego, której celem jest ochrona najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem ich w dziedziczeniu. Polski ustawodawca uznał, że określone osoby powinny mieć zagwarantowany udział w majątku pozostawionym po zmarłym, nawet jeżeli ten postanowił przekazać cały majątek komuś innemu. Oznacza to, że spadkodawca może w testamencie powołać do dziedziczenia wyłącznie jednego spadkobiercę, ale nie zawsze uwolni to spadkobiercę od konieczności rozliczenia się z pozostałymi członkami rodziny.

W praktyce zachowek nie daje prawa do udziału w konkretnych składnikach majątku. Uprawniony nie może domagać się przekazania części nieruchomości, udziałów w spółce czy określonych aktywów przedsiębiorstwa. Ma natomiast prawo żądać odpowiedniej sumy pieniężnej od spadkobierców lub innych osób zobowiązanych do zapłaty zachowku. To właśnie pieniężny charakter tego roszczenia sprawia, że zachowek bywa szczególnie problematyczny dla przedsiębiorców.

Prawo do zachowku przysługuje najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, którzy byliby powołani do dziedziczenia na podstawie ustawy. Najczęściej będą to dzieci zmarłego, jego małżonek oraz – w określonych sytuacjach – rodzice. Uprawnienie do zachowku powstaje przede wszystkim wtedy, gdy osoby te zostały pominięte w testamencie albo otrzymały ze spadku mniej, niż wynosiłaby wartość należnego im zachowku.

Wysokość zachowku zależy od kilku czynników. Podstawą jest ustalenie udziału spadkowego, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Następnie oblicza się określoną część tego udziału. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. W przypadku małoletnich dzieci oraz osób trwale niezdolnych do pracy wysokość zachowku jest wyższa i wynosi dwie trzecie tego udziału.

Samo wyliczenie zachowku jest jednak znacznie bardziej skomplikowane niż mogłoby się wydawać. Do masy majątkowej uwzględnianej przy obliczaniu zachowku dolicza się bowiem nie tylko majątek pozostawiony w chwili śmierci, ale również określone darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia. To właśnie ten element bardzo często zaskakuje przedsiębiorców planujących sukcesję.

Dlaczego darowizny nie zawsze rozwiązują problem?

Wielu właścicieli firm zakłada, że wcześniejsze przekazanie majątku dzieciom pozwoli uniknąć sporów spadkowych i roszczeń o zachowek. Rzeczywistość jest jednak bardziej złożona. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku tylko drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Oznacza to, że przekazanie dziecku nieruchomości, udziałów w spółce czy przedsiębiorstwa nie powoduje automatycznego wyłączenia wartości tych składników z przyszłych rozliczeń spadkowych.

W praktyce może dojść do sytuacji, w której jedno dziecko otrzymało za życia rodzica większość majątku, natomiast pozostałe dzieci po śmierci rodzica wystąpią z roszczeniami o zachowek. Wówczas osoba obdarowana może zostać zobowiązana do zapłaty znacznych kwot na rzecz pozostałych członków rodziny. W przypadku majątku firmowego oznacza to często konieczność poszukiwania środków finansowych na rozliczenia rodzinne, mimo że wartość majątku jest ulokowana przede wszystkim w przedsiębiorstwie.

Czy testament albo wydziedziczenie chroni przed zachowkiem?

Jednym z najczęstszych błędów popełnianych przez przedsiębiorców jest przekonanie, że sporządzenie testamentu rozwiązuje wszystkie problemy związane z sukcesją. Testament pozwala określić, kto będzie spadkobiercą oraz w jaki sposób majątek zostanie podzielony po śmierci właściciela. Nie eliminuje jednak automatycznie prawa do zachowku. Jeżeli przedsiębiorca zapisze całą firmę jednemu dziecku, pozostali uprawnieni członkowie rodziny nadal mogą wystąpić z roszczeniami o zapłatę zachowku. W efekcie osoba przejmująca biznes może zostać zobowiązana do wypłaty znacznych kwot rodzeństwu lub innym uprawnionym.

Niektórzy przedsiębiorcy rozważają wydziedziczenie członków rodziny jako sposób na wyeliminowanie ryzyka roszczeń o zachowek. Należy jednak pamiętać, że wydziedziczenie jest instytucją wyjątkową i może zostać zastosowane wyłącznie w przypadkach wskazanych w przepisach. Nie wystarczy sama wola spadkodawcy ani przekonanie, że określona osoba nie zasługuje na udział w majątku. Co istotne, przyczyna wydziedziczenia musi zostać wskazana w testamencie. W przypadku sporu sądowego będzie ona podlegała szczegółowej ocenie. W praktyce nieskuteczne wydziedziczenie może prowadzić do wieloletnich procesów sądowych oraz dodatkowych konfliktów rodzinnych.

W przypadku zwykłego majątku prywatnego zachowek często oznacza konieczność sprzedaży części aktywów lub zgromadzonych oszczędności. W przypadku przedsiębiorstw rodzinnych konsekwencje mogą być znacznie poważniejsze. Problem polega na tym, że wartość firmy bardzo często istnieje przede wszystkim na papierze. Przedsiębiorstwo może być warte kilka czy kilkanaście milionów złotych, ale jednocześnie nie dysponować wolnymi środkami pieniężnymi pozwalającymi na natychmiastową spłatę wszystkich roszczeń.

Jeżeli spadkobierca prowadzący firmę zostanie zobowiązany do zapłaty wysokiego zachowku, może być zmuszony do sprzedaży części majątku przedsiębiorstwa, zaciągnięcia kredytu lub pozyskania inwestora. W skrajnych przypadkach prowadzi to do utraty kontroli nad firmą albo znaczącego ograniczenia możliwości dalszego rozwoju biznesu. To właśnie dlatego przedsiębiorcy coraz częściej traktują zachowek nie jako problem prawa spadkowego, lecz jako realne ryzyko biznesowe.

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia stanowi zaś instrument, który pozwala przyszłemu spadkodawcy oraz jego spadkobiercy ustawowemu wspólnie uregulować kwestie sukcesji jeszcze za życia spadkodawcy. Jeżeli spadkobierca wyrazi na to zgodę, strony mogą – w formie aktu notarialnego – zawrzeć umowę, na mocy której zrzeknie się on dziedziczenia albo wyłącznie prawa do zachowku, w całości lub w części. Rozwiązanie to pozwala w sposób świadomy ukształtować przyszłe stosunki spadkowe, aczkolwiek wymaga zawarcia umowy, co częstokroć może być znacznie utrudnione, w szczególności jeśli w rodzinie występują konflikty pokoleniowe.

Fundacja rodzinna a zachowek

Fundacja rodzinna może istotnie wpływać na wysokość zachowku. Co do zasady, przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się mienie wniesione do fundacji rodzinnej, ale tylko wtedy, gdy zostało przekazane do fundacji w okresie 10 lat przed otwarciem spadku (dotyczy to funduszu założycielskiego oraz darowizn – chyba, że Fundacja rodzinna jest spadkobiercą). Odpowiednio wczesne zaplanowanie sukcesji z wykorzystaniem fundacji rodzinnej może więc ograniczyć wpływ przekazanego majątku na przyszłe roszczenia z tytułu zachowku i zwiększyć stabilność przyjętej struktury sukcesyjnej.

Szukasz informacji o podatkach? Zapraszam na bloga https://ikidp.pl/category/blog/podatki/

Autor

Redaktor prowadzący

Redaktor naczelny