Czynności sprawdzające w toku kontroli – dane w Polsce z 2024 roku

Czynności sprawdzające stanowią obecnie jedno z najczęściej wykorzystywanych narzędzi przez administrację skarbową w Polsce. W 2024 roku zyskały one na znaczeniu, zarówno ze względu na swoją elastyczność, jak i rosnącą liczbę przypadków, w których stanowią pierwszy etap kontaktu fiskusa z podatnikiem. Przepisy Ordynacji podatkowej, a konkretnie art. 272, wskazują, że organy podatkowe mogą podejmować czynności sprawdzające w celu weryfikacji terminowości składania deklaracji i wpłat podatków, sprawdzania formalnej poprawności dokumentów, ustalania stanu faktycznego, a także ujawniania przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach. Jak to wygląda w kwestii statystyk z 2024 roku? 

Czynności sprawdzające w toku kontroli 

Kluczowe znaczenie w kontekście kontroli mają działania, które mogą być w praktyce podejmowane przez organy skarbowe. Pierwsze z nich obejmują tzw. czynności przedkontrolne, czyli w przypadku, kiedy dany podmiot nie ma jeszcze kontroli, ale organy zaczynają się już nim ,,interesować”. Tutaj mogą być wszczęte czynności sprawdzające albo tzw. zapytania krzyżowe. Jeśli chodzi o dalszy etap, to po tych czynnościach organ może stwierdzić, że ma wystarczające podstawy do tego, aby wszcząć kontrolę. Może być to kontrola podatkowa lub celno-skarbowa. Taka kontrola może zaś przekształcić się w postępowanie podatkowe, jeśli się okaże, że ,,trop” organu okazał się słuszny i rzeczywiście istniały nieścisłości po stronie podatnika, uchylenia czy błędy. 

W praktyce oznacza to, że organy mają bardzo szerokie pole manewru już przy czynnościach sprawdzających, a brak precyzyjnych regulacji dotyczących trybu prowadzenia tych czynności budzi poważne wątpliwości. Według danych Ministerstwa Finansów tylko w 2024 roku Krajowa Administracja Skarbowa zakończyła blisko 2,4 miliona czynności sprawdzających, co stanowi wzrost w porównaniu z rokiem poprzednim, kiedy takich czynności było ponad 2,28 miliona. W wyniku tych działań ustalono, że podatnicy powinni dopłacić łącznie 8,6 miliarda złotych – o ponad miliard więcej niż w 2023 roku. 

Choć sama idea czynności sprawdzających zakłada ograniczenie formalizmu i sprawne wyjaśnienie nieścisłości w rozliczeniach, coraz częściej budzi ona zastrzeżenia wśród przedsiębiorców i ekspertów. Praktyka pokazuje, że działania te mogą prowadzić do poważnych obciążeń administracyjnych, zwłaszcza gdy są prowadzone bez wiedzy przedsiębiorcy i bez jednoznacznych ram czasowych. Brakuje tu ograniczeń zarówno w zakresie liczby czynności, jak i ich czasu trwania, co sprawia, że przedsiębiorcy bywają zaskakiwani kolejnymi wezwaniami i krótkimi terminami na udzielenie odpowiedzi. W efekcie firmy, zamiast skupiać się na prowadzeniu działalności, muszą reagować na powtarzające się żądania ze strony urzędów, często w atmosferze stresu i niepewności. 

Nie zmienia to jednak faktu, że obecny model prowadzenia czynności sprawdzających pozostawia zbyt duże pole do uznaniowości organu podatkowego. Brak przejrzystych zasad i limitów sprawia, że podatnicy mogą być wielokrotnie wzywani do przedstawiania wyjaśnień bez możliwości skutecznego odwołania się czy zaplanowania swoich działań. W praktyce oznacza to, że przedsiębiorcy nie tylko nie wiedzą, kiedy i na jakiej podstawie zostaną objęci czynnościami sprawdzającymi, ale też nie mają jasnych informacji, jak długo taka procedura może trwać i jakie ma granice. Taki stan rzeczy prowadzi do przeciążenia administracyjnego, utrudnia komunikację z organami i może wpływać negatywnie na zaufanie do państwowych instytucji. 

Czynności sprawdzające w Polsce w 2024 roku 

Zastrzeżenia budzi również wykorzystywanie materiału zebranego w trakcie czynności sprawdzających w dalszych etapach takich jak kontrola podatkowa, kontrola celno-skarbowa czy postępowanie podatkowe. Wynika to z tego, iż skarbowe często żądają od podatników przekazania dokumentów – aktów notarialnych, umów, faktur – poza oficjalnym trybem, przez co gromadzą materiał dowodowy, który powinien być pozyskiwany w sformalizowanych procedurach z gwarancjami dla strony słabszej, jaką jest podatnik. Tego rodzaju działania budzą poważne obawy co do zgodności z zasadą zaufania obywatela do państwa i prawa. 

Coraz częściej pojawiają się także głosy domagające się zmian w przepisach. Wprowadzenie jasnych limitów czasowych, precyzyjnych zasad dotyczących zakresu i częstotliwości czynności sprawdzających, a także obowiązku informowania przedsiębiorcy o ich wszczęciu i zakończeniu, mogłoby znacząco poprawić sytuację.  

Przejrzystość i przewidywalność w relacjach z administracją podatkową nie tylko zwiększyłyby efektywność działań organów, ale przede wszystkim pozwoliłyby firmom skupić się na prowadzeniu działalności gospodarczej, zamiast na ciągłym reagowaniu na nieoczekiwane wezwania urzędów. Ostatecznym celem reformy powinno być stworzenie systemu, w którym interes publiczny i potrzeby fiskalne państwa będą szły w parze z poszanowaniem praw i czasu podatników, co pokazują dane nie tylko z 2024 roku, ale ogólnie z ostatnich lat. 

Szukasz informacji o kontrolach podatkowych? Zapraszamy na blog https://ikidp.pl/category/blog/kontrola-podatkowa/  

Autor

Redaktor prowadzący

Redaktor naczelny