Drugie urodziny fundacji rodzinnej – co działa, co zawiodło, a co nas jeszcze zaskoczy?

Minął drugi rok od wejścia w życie ustawy o fundacji rodzinnej w Polsce. Instytucja ta, długo wyczekiwana przez przedsiębiorców, miała wprowadzić przełom w planowaniu sukcesji rodzinnych firm oraz zabezpieczeniu majątku rodzinnego na pokolenia. Po dwóch latach funkcjonowania możemy już pokusić się o pierwsze podsumowania: co zadziałało zgodnie z założeniami ustawodawcy, co sprawia praktyczne trudności, a które zjawiska mogą jeszcze zaskoczyć zarówno praktyków, jak i samych fundatorów? 

Drugie urodziny fundacji rodzinnej 

Do Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim, który prowadzi rejestr fundacji rodzinnych, wpłynęło ponad 4 tysięcy wniosków, a zarejestrowano już 2,5 tysiąca fundacji. To wynik przekraczający wstępne oczekiwania i potwierdzający, że ustawa wypełniła istotną lukę w polskim porządku prawnym. Nie sposób nie zauważyć, że fundacja rodzinna w Polsce odpowiedziała na istotne potrzeby przedsiębiorców, którzy przez lata z niepokojem spoglądali w przyszłość swoich firm po odejściu założyciela.  

Dzięki nowej instytucji fundatorzy i ich rodziny mogą zachować kontrolę nad majątkiem, nie wikłając się przy tym w ryzykowny i często konfliktogenny podział majątku w ramach klasycznego spadkobrania. Fundacja rodzinna umożliwia również planowanie wielopokoleniowe, z uwzględnieniem konkretnych wartości i celów fundatora, co czyni ją atrakcyjną alternatywą dla tradycyjnych form sukcesji. Na plus należy także zaliczyć elastyczność zapisów statutu fundacji oraz możliwość korzystania z profesjonalnego zarządu przy zachowaniu rodzinnego charakteru organizacji. Jak wskazuje prof. Adam Mariański, fundacja może pełnić funkcję podmiotu holdingowego, o ile nie stanie się wehikułem nastawionym wyłącznie na działalność gospodarczą i optymalizację podatkową. 

Choć koncepcja fundacji rodzinnej była konsultowana i oparta na rozwiązaniach zachodnich, rzeczywistość pokazała, że nie wszystko zadziałało tak sprawnie, jak planowano. Problematyczne niekiedy okazują się kwestie podatkowe. Praktyka pokazała, że niektóre operacje, polegające np. na zbyciu mienia fundacji rodzinnej, wiążą się z niejasnościami w kwestii opodatkowania. Interpretacje organów podatkowych bywają niejednolite, a przedsiębiorcy i doradcy muszą często szukać odpowiedzi na pytania, które ustawodawca pozostawił otwarte. Problematyczne okazywały się także kwestie dotyczące rejestracji fundacji w rejestrze fundacji rodzinnych. Obecnie czas oczekiwania wynosi średnio osiem miesięcy. Sąd w Piotrkowie Trybunalskim nie został dostatecznie wyposażony w zasoby organizacyjne i kadrowe, a cała procedura rejestracyjna odbywa się wciąż na papierowych formularzach, co wydłuża czas i obniża sprawność działania systemu. Nie bez znaczenia jest również fakt, że fundacja rodzinna wciąż jest instytucją stosunkowo nową, co powoduje ostrożność wielu podmiotów oraz innych przedsiębiorców, którzy nie zawsze rozumieją specyfikę tej formy. 

Mimo pozytywnej oceny funkcjonowania fundacji rodzinnych, pojawiają się komunikaty o zmianach przepisów w kontekście opodatkowania fundacji rodzinnych. Ministerstwo Finansów wskazuje, że fundacje rodzinne bywają wykorzystywane niezgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem – nie do ochrony i sukcesji majątku, lecz do transakcyjnej sprzedaży firm, która skutkuje uniknięciem opodatkowania. Niestety tego typu działania w szerszej perspektywie prowadzą nie tylko do jednostkowych nadużyć, ale skutkują pojawieniem się planów w zakresie uszczelnienia systemu podatkowego. 

Wśród rozważanych modyfikacji znalazły się m.in.: 

• zmiany uszczelniające regulacje dotyczące opodatkowania fundacji rodzinnej, 

• zmiany w daninie solidarnościowej – poszerzenie podstawy obliczenia daniny solidarnościowej o świadczenia beneficjentów otrzymane z fundacji rodzinnej. 

Warto jednak wskazać, że żaden projekt zmian przepisów nie został jeszcze przyjęty.  

Co dalej – szanse, zagrożenia, rekomendacje 

Czy fundacja rodzinna spełniła oczekiwania? W wielu przypadkach – tak. Ale z całą pewnością nie jest to narzędzie uniwersalne i nie działa automatycznie. Potrzeba czasu, kompetentnego doradztwa i dojrzałości po stronie fundatora, by w pełni wykorzystać potencjał tej konstrukcji. Warto także rozważyć wzmocnienie edukacji przedsiębiorców oraz wprowadzenie dobrych praktyk i wzorców działania, które mogłyby ułatwić kolejnym firmom skorzystanie z tego rozwiązania. 

Na dziś fundacja rodzinna to zatem narzędzie, które zyskało uznanie wśród świadomych właścicieli firm – tych, którzy nie tylko myślą o sukcesji, ale też chcą aktywnie nią zarządzać. Przyszłość tej instytucji zależy jednak od stabilności prawa, praktyki sądów oraz klarowności fiskusa. Jeśli te warunki zostaną spełnione, fundacja rodzinna ma szansę na stałe zmienić krajobraz sukcesji majątkowej w Polsce. 

Z uwagi na to, fundacja rodzinna po dwóch latach w polskim porządku prawnym wciąż jest młodą instytucją, która wymaga dalszej praktyki, interpretacji i dopracowania. To narzędzie, które ma ogromny potencjał, ale jego wykorzystanie zależy w dużej mierze od świadomości fundatorów, umiejętności doradców oraz stabilności regulacyjnej. Jeżeli ustawodawca podejmie niezbędne kroki w kierunku usprawnienia praktyki rejestracyjnej, fundacja rodzinna ma szansę stać się jednym z fundamentów polskiego prawa prywatnego w XXI wieku. 

Praktyczne informacje o fundacji rodzinnej znajdziesz w kursie https://platforma.ikidp.pl/courses/jak-prowadzic-fundacje-rodzinna-podatki-rachunkowosc-dokumenty/  

Autor

Redaktor prowadzący

Redaktor naczelny