Przekazanie środków pieniężnych przez fundację rodzinną OPP jako rozchodu majątku podlegającego CIT? Wyrok WSA w Warszawie

Fundacja rodzinna to jedno z narzędzi, które zyskuje na znaczeniu w polskim systemie prawnym, szczególnie w kontekście m.in. zarządzania majątkiem rodzinnym oraz planowania sukcesji. Jest to instytucja, która pozwala na przekazanie majątku firmy dla kolejnych pokoleń, zapewniając jednocześnie ciągłość działalności rodzinnej i ochronę majątku przed ryzykiem związanym z podziałem majątku po śmierci właściciela. W kontekście fundacji rodzinnej istotne staje się pytanie, kto może być jej beneficjentem. W dzisiejszym artykule omówimy, kto może zostać beneficjentem fundacji rodzinnej, jakie mają prawa osoby uprawnione do korzystania z jej majątku oraz jakie są ograniczenia w tym zakresie.

Kto może być beneficjentem fundacji rodzinnej?

Kluczową kwestią w funkcjonowaniu fundacji rodzinnej jest bowiem określenie beneficjentów, czyli osób lub podmiotów, które mają prawo do określonych świadczeń w ramach tej fundacji. Zgodnie z przepisami ustawy o fundacji rodzinnej, beneficjentem fundacji rodzinnej mogą zostać różne podmioty, a przepisy ustawy dopuszczają szeroki katalog uprawnionych. Są nimi:

• Osoby fizyczne – może to być zarówno fundator, członkowie jego rodziny, jak i inne osoby wskazane przez fundatora –  w tym osoby niespokrewnione.
• Organizacje pozarządowe prowadzące działalność pożytku publicznego – o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
• Fundator – w przeciwieństwie do wielu innych form fundacji, fundator w fundacji rodzinnej może sam zostać beneficjentem i pobierać od niej świadczenia.

Dzięki temu fundator może zapewnić sobie środki na bieżące potrzeby, co ma istotne znaczenie, zwłaszcza w przypadku wycofywania się z aktywności zawodowej. Fundacja rodzinna nie jest ograniczona wyłącznie do wspierania najbliższej rodziny fundatora. Choć w praktyce najczęściej beneficjentami są dzieci, wnuki lub inni bliscy krewni, to fundator może wyznaczyć nimi dowolne osoby, w tym np. menedżerów zarządzających firmą lub inne osoby kluczowe dla utrzymania działalności przedsiębiorstwa.

Przy tym to lista beneficjentów fundacji rodzinnej jest dokumentem, który precyzyjnie określa, kto i na jakich zasadach może korzystać ze świadczeń fundacji. Powinna ona zawierać m.in. dane identyfikacyjne beneficjentów (PESEL, NIP lub inne umożliwiające jednoznaczną identyfikację), a także informacje o przysługujących świadczeniach i ich zakresie. Jednym z podstawowych zadań zarządu fundacji rodzinnej jest prowadzenie i aktualizacja listy beneficjentów. Zarząd odpowiada również za realizację świadczeń na ich rzecz.

Wypłata świadczeń i rola postanowień w statucie fundacji

Określenie świadczeń na rzecz danego beneficjenta jest zaś indywidualną i dobrowolną decyzją fundatora. To przede wszystkim fundator określa, komu, pod jakimi warunkami oraz jakie świadczenia będą przysługiwać od fundacji rodzinnej. Co do zasady będą to świadczenia pieniężne albo inne świadczenia o charakterze majątkowym, np. prawo do korzystania z rzeczy, nieruchomości itp. Mogą to być również świadczenia w postaci pokrywania kosztów leczenia, opieki bądź kosztów kształcenia czy utrzymania – w przypadku osoby fizycznej, a w przypadku organizacji pozarządowej – wspieranie jej statutowej działalności pożytku publicznego.

Zakres beneficjentów i przysługujących im świadczeń może być zmieniany zgodnie z zasadami określonymi w statucie i przepisach ustawy. Fundator może również zastrzec, że przedmioty przypadające małoletniemu beneficjentowi z tytułu świadczeń spełnionych przez fundację rodzinną nie będą objęte zarządem sprawowanym przez rodziców. W takim przypadku fundator powinien wyznaczyć zarządcę, a jeżeli tego nie zrobi, sąd opiekuńczy wyznaczy kuratora do sprawowania zarządu.

Ustawodawca przewidział również, w art. 36 ustawy o fundacji rodzinnej, mechanizm ochrony wierzycieli fundacji. Spełnienie świadczenia na rzecz beneficjenta nie może zagrażać wypłacalności fundacji rodzinnej wobec wierzycieli niebędących jej beneficjentami. W razie wstrzymania świadczenia bieg terminu jego spełnienia ulega zawieszeniu do czasu poprawy sytuacji finansowej fundacji.

W praktyce przy wyborze beneficjentów kluczową rolę odgrywa statut fundacji, który precyzyjnie określa zasady dotyczące wypłaty świadczeń. Reasumując, fundacja rodzinna daje szerokie możliwości w zakresie określenia beneficjentów. Dzięki elastycznym zapisom statutowym fundator może w ten sposób zadbać o finansowe bezpieczeństwo swoich bliskich. Odpowiednie określenie beneficjentów oraz zasad wypłaty świadczeń stanowi kluczowy element w skutecznym funkcjonowaniu tej instytucji.

Darowizna fundacji rodzinnej a podatek CIT

Szczególne wątpliwości pojawiają się w przypadku darowizn przekazywanych na cele charytatywne, zwłaszcza gdy odbiorcą środków jest organizacja pożytku publicznego, która nie została wskazana jako beneficjent fundacji rodzinnej. Istotne znaczenie dla oceny takich działań ma wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 16 stycznia 2025 r., sygn. III SA/Wa 2562/24. Sąd rozpatrywał w nim, czy przekazanie przez fundację rodzinną darowizny pieniężnej na rzecz organizacji społecznych i charytatywnych może powodować obowiązek zapłaty podatku dochodowego od osób prawnych. Wnioskodawca argumentował, że darowizna nie stanowi przysporzenia majątkowego fundacji, a jednocześnie nie mieści się w ustawowym katalogu świadczeń objętych szczególnym opodatkowaniem.

WSA nie podzielił tego stanowiska i oddalił skargę na interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej. W ocenie sądu przekazanie majątku fundacji rodzinnej nieodpłatnie na rzecz podmiotu spoza oficjalnego kręgu beneficjentów może podlegać opodatkowaniu CIT według stawki 15%. Rozstrzygnięcie pokazuje, że przy planowaniu darowizn przez fundację rodzinną nie wystarczy uwzględnić społecznego lub charytatywnego celu przekazania środków. Konieczna jest również analiza funkcji fundacji rodzinnej oraz przepisów określających zasady jej opodatkowania. Interpretacja będąca przedmiotem sprawy została wydana 25 września 2024 r., nr 0114-KDIP2-1.4010.487.2024.1.KW.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 25 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych fundacja rodzinna korzysta co do zasady ze zwolnienia z CIT. Preferencja ta nie ma jednak charakteru bezwzględnego. Ustawodawca przewidział wyjątki, w których fundacja jest zobowiązana do zapłaty podatku, niezależnie od ogólnego zwolnienia.

Jednym z najważniejszych wyjątków jest art. 24q ust. 1 ustawy o CIT. Przepis ten przewiduje 15% podatek od podstawy opodatkowania odpowiadającej wartości świadczenia lub mienia przekazanego albo postawionego do dyspozycji przez fundację rodzinną, bezpośrednio lub pośrednio, na rzecz beneficjenta, a także mienia przekazywanego w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej oraz świadczeń w postaci ukrytych zysków.

W praktyce mechanizm ten jest powiązany przede wszystkim z realizacją świadczeń na rzecz beneficjentów. Fundacja rodzinna gromadzi majątek i zarządza nim właśnie w ich interesie, a wypłaty dokonywane zgodnie ze statutem i listą beneficjentów stanowią element realizacji jej ustawowych celów. Problem pojawia się wówczas, gdy fundacja postanawia przekazać środki podmiotowi, który nie należy do tego kręgu.

W sprawie rozpoznawanej przez WSA fundator planował, aby fundacja wspierała finansowo między innymi organizację prowadzącą pomoc humanitarną, fundację wspierającą osoby chore na raka, parafię oraz organizację zajmującą się ochroną zwierząt. Podmioty te nie miały być beneficjentami fundacji ani podmiotami powiązanymi z fundatorem, beneficjentami czy samą fundacją. Wnioskodawca zakładał, że skoro przekazanie pieniędzy nie prowadzi do powstania przychodu po stronie fundacji, nie powinno również powodować obowiązku zapłaty CIT.

Dlaczego darowizna na rzecz organizacji charytatywnej może podlegać opodatkowaniu?

Podstawowym zagadnieniem w analizowanej sprawie było ustalenie, czy darowizna przekazana podmiotowi spoza listy beneficjentów może zostać objęta szczególnymi zasadami opodatkowania przewidzianymi w art. 24q ust. 1 ustawy o CIT.

Wnioskodawca wskazywał, że przepis odnosi się do świadczeń określonych w ustawie o fundacji rodzinnej, a więc do składników majątkowych przekazywanych beneficjentom zgodnie ze statutem i listą beneficjentów. Jego zdaniem nie można rozszerzać zakresu opodatkowania na darowizny przekazywane innym podmiotom, jeżeli ustawodawca nie przewidział takiego rozwiązania wprost.

Dyrektor KIS uznał jednak, że skutki podatkowe darowizny należy oceniać z uwzględnieniem art. 24q ust. 1 pkt 1 ustawy o CIT. Organ przyjął, że przekazanie środków podmiotowi uprawnionemu ustawowo do uzyskania statusu beneficjenta nie może pozostawać poza opodatkowaniem tylko dlatego, że podmiot ten nie został formalnie wpisany na listę beneficjentów. Sąd zaakceptował zasadniczy kierunek tej wykładni. Podkreślił, że ustawowym celem fundacji rodzinnej jest gromadzenie majątku, zarządzanie nim w interesie beneficjentów oraz spełnianie na ich rzecz świadczeń. Nieodpłatne przekazanie pieniędzy osobom trzecim oznacza natomiast rozporządzenie majątkiem poza oficjalnym kręgiem beneficjentów, a tym samym działanie wykraczające poza podstawowy cel działalności fundacji.

WSA zastosował w tym zakresie wnioskowanie a minori ad maius. W uproszczeniu oznacza ono, że skoro określone działanie o mniejszym stopniu oddalenia od ustawowego celu podlega określonym konsekwencjom, tym bardziej mogą one dotyczyć działania dalej od tego celu odbiegającego. Sąd uznał zatem, że skoro opodatkowaniu podlegają świadczenia realizowane na rzecz beneficjentów, to tym bardziej opodatkowanie może objąć nieodpłatne przekazanie majątku podmiotom spoza tego kręgu.

Warto jednak uwagę na rozróżnienie pomiędzy organizacją pożytku publicznego jako potencjalnym beneficjentem fundacji rodzinnej a organizacją otrzymującą darowiznę poza mechanizmem świadczeń przewidzianych w statucie i na liście beneficjentów. Zgodnie z art. 30 ust. 1 pkt 2 ustawy o fundacji rodzinnej beneficjentem może być organizacja pozarządowa prowadząca działalność pożytku publicznego, jeżeli spełnia warunki ustawowe. Sam status OPP nie czyni jednak automatycznie każdej organizacji beneficjentem konkretnej fundacji rodzinnej.

W praktyce fundatorzy planujący działalność filantropijną powinni z wyprzedzeniem ustalić, czy dana organizacja ma zostać beneficjentem fundacji rodzinnej, odpowiednio ukształtować statut i listę beneficjentów oraz przeanalizować skutki podatkowe planowanych wypłat. Nie można zakładać, że darowizna na cel społeczny będzie neutralna podatkowo tylko dlatego, że nie prowadzi do przysporzenia po stronie fundacji. Omawiany wyrok potwierdza restrykcyjne podejście organu i WSA, choć przyjęta wykładnia art. 24q ustawy o CIT pozostaje dyskusyjna.

Praktyczne informacje o fundacji rodzinnej znajdziesz w kursie https://platforma.ikidp.pl/courses/jak-prowadzic-fundacje-rodzinna-podatki-rachunkowosc-dokumenty/

Autor

Redaktor prowadzący

Redaktor naczelny