Odpowiedzialność karna skarbowa a przedawnienie – czy planowane zmiany uderzą w podatników?

Ministerstwo Finansów zapowiada kolejną dużą reformę przepisów podatkowych i karnoskarbowych, która miałaby wejść w życie w 2026 roku. Wśród najważniejszych propozycji znalazło się uchylenie art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego oraz zmiana zasad zawieszania biegu terminu przedawnienia zobowiązań podatkowych. Choć w uzasadnieniu projektu resort wskazuje, że celem zmian jest zwiększenie skuteczności państwa w walce z oszustwami podatkowymi, eksperci i środowiska przedsiębiorców ostrzegają, że w praktyce nowe przepisy mogą prowadzić do dalszego osłabienia pozycji podatnika i wydłużenia stanu niepewności prawnej nawet o wiele lat. 

Odpowiedzialność karna skarbowa a przedawnienie 

Obecnie obowiązujący art. 44 § 2 KKS przewiduje, że karalność przestępstwa skarbowego polegającego na uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej ustaje wówczas, gdy przedawni się sama należność. W praktyce oznacza to, że po przedawnieniu zobowiązania podatkowego organ nie może już prowadzić skutecznego postępowania karnego w tej sprawie. Przepis ten wprowadza więc logiczną i sprawiedliwą zasadę: jeśli państwo traci prawo do dochodzenia należności, to również odpowiedzialność karna za jej niezapłacenie powinna wygasać. 

Uchylenie tego przepisu, jak proponuje Ministerstwo Finansów, doprowadzi do rozdzielenia obu instytucji – przedawnienia zobowiązania podatkowego i przedawnienia karalności czynu. Oznacza to, że nawet jeśli zobowiązanie podatkowe ulegnie przedawnieniu, organy ścigania nadal będą mogły prowadzić postępowanie karnoskarbowe wobec podatnika. W praktyce może to wydłużyć okres, w którym przedsiębiorca narażony jest na odpowiedzialność karną, o kolejne lata oraz powodować mnożenie postępowań karnych wobec należności przedawnionych jedynie z uwagi na politykę fiskalną a nie potrzebę karania sprawców przestępstw. 

Jednym z najczęściej krytykowanych mechanizmów w obecnym systemie jest tzw. instrumentalne wszczynanie postępowań karnoskarbowych. Organy podatkowe, w obawie przed przedawnieniem zobowiązania, wszczynają postępowanie karne skarbowe – często tuż przed upływem terminu – tylko po to, by zawiesić bieg przedawnienia. W praktyce wiele z takich spraw nie kończy się żadnym rozstrzygnięciem, lecz pozwala fiskusowi zyskać dodatkowe lata na prowadzenie kontroli lub postępowania wymiarowego. 

Choć Ministerstwo Finansów zapowiada, że nowe przepisy mają ukrócić takie nadużycia, to uchylenie art. 44 § 2 KKS i jednoczesne utrzymanie możliwości zawieszania biegu przedawnienia w razie wszczęcia postępowania karnego może przynieść odwrotny efekt. Organy będą mogły kontynuować sprawy przez wiele lat, nawet gdy należność podatkowa dawno się przedawni. 

Nowa przesłanka zawieszenia – postępowania dotyczące unikania opodatkowania 

Choć usunięty zostanie mechanizm zawieszania biegu przedawnienia po wszczęciu postępowania KKS, w jego miejsce wprowadzona zostanie nowa przesłanka dotycząca postępowań w sprawie unikania opodatkowania. Termin przedawnienia będzie zawieszany z dniem wszczęcia takiego postępowania, ale maksymalnie na dwa lata. Jeżeli w tym czasie organ podatkowy nie zakończy sprawy decyzją ostateczną, bieg terminu przedawnienia zostanie automatycznie wznowiony. 

Po zakończeniu postępowania termin przedawnienia będzie liczony od dnia następującego po doręczeniu decyzji ostatecznej lub postanowienia wydanego na podstawie art. 119k § 1 lub 1a Ordynacji podatkowej. Nowa regulacja ma zapobiegać sytuacjom, w których skomplikowane sprawy dotyczące klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania przedawniały się zanim urząd zdążył zakończyć postępowanie. 

Istotną nowością w projekcie jest również wprowadzenie zasady automatycznego wydłużenia terminu przedawnienia o 12 miesięcy, jeśli podatnik złoży korektę deklaracji w okresie 12 miesięcy przed upływem pierwotnego terminu przedawnienia. Oznacza to, że pięcioletni termin, o którym mowa w art. 70 § 1 Ordynacji podatkowej, może zostać przedłużony do sześciu lat. Celem tej zmiany jest umożliwienie urzędom skarbowym weryfikacji korekty i wydania ewentualnej decyzji wymiarowej w sprawie. 

Z uwagi na to, projekt nowelizacji stanowi próbę uporządkowania jednej z najbardziej kontrowersyjnych kwestii w relacjach podatników z fiskusem. Likwidacja możliwości zawieszenia biegu terminu przedawnienia na podstawie wszczęcia postępowania karnego skarbowego to krok w stronę większej przejrzystości i ograniczenia nadużyć. Z drugiej jednak strony, uchylenie art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego może prowadzić do sytuacji, w której przedsiębiorcy – mimo że zobowiązania podatkowe się przedawniły – nadal będą narażeni na odpowiedzialność karnoskarbową. Nowe przepisy o zabezpieczeniach i wydłużeniu terminu po korekcie wprowadzają dodatkowe mechanizmy ochronne dla fiskusa, ale jednocześnie utrudniają przedsiębiorcom precyzyjne określenie momentu, w którym ich zobowiązania faktycznie wygasają. Jednak dopiero praktyka pokaże, czy proponowane rozwiązania rzeczywiście zakończą wieloletni problem instrumentalnego wszczynania postępowań karnoskarbowych, czy też staną się jedynie nową formą kontroli rozciągniętej w czasie. 

Skorzystaj z kompleksowego wsparcia w tworzeniu pism podatkowych na każdym etapie kontaktów z urzędem – https://platforma.ikidp.pl/courses/wzory-pism-podatkowych-czynnosci-sprawdzajace-kontrole-postepowania-podatkowe-i-sadowo-administracyjne-zabezpieczenia-i-egzekucje/   

Autor

Redaktor prowadzący

Redaktor naczelny