Unikanie opodatkowania w Fundacji Rodzinnej – a nie mówiliśmy?

Fundacja rodzinna powstała jako instrument ochrony majątku i planowania sukcesji w rodzinach posiadających znaczne zasoby. Miała umożliwiać uporządkowanie dziedziczenia, zarządzanie aktywami oraz zachowanie kontroli nad majątkiem w kolejnych pokoleniach. W praktyce jednak coraz częściej fundacje rodzinne stają się przedmiotem zainteresowania organów podatkowych. Powodem jest fakt, że część z nich była tworzona wyłącznie w celu obniżenia zobowiązań podatkowych. To zjawisko rodzi ryzyko, że fiskus zakwestionuje działania fundacji, kwalifikując je jako unikanie opodatkowania. Dlatego tak istotne jest rozróżnienie legalnego planowania podatkowego od działań, które mogą zostać uznane za sztuczne konstrukcje podatkowe.

Unikanie opodatkowania w fundacji rodzinnej – to nie ten kierunek!

Podstawową korzyścią, z której mogły korzystać fundacje rodzinne, jest zwolnienie z podatku dochodowego od osób prawnych (CIT) na określonych warunkach. Fundacja rodzinna miała być przy tym narzędziem ochrony majątku i planowania sukcesji – ale coraz częściej staje się też polem zainteresowania fiskusa. Dlaczego? Bo część fundacji powstała wyłącznie po to, by obniżyć podatki. Konieczne zatem okazuje się to, jak odróżnić legalne planowanie podatkowe od działań, które mogą zostać uznane za unikanie opodatkowania – i jak chronić fundację przed zakwestionowaniem przez organy skarbowe. Zwolnienie podatkowe nie jest więc „tarcza” chroniącą przed obowiązkami podatkowymi, lecz przywilejem przysługującym fundacjom działającym w zgodzie z ustawą.

W kontekście fundacji rodzinnych coraz większe znaczenie zyskuje tzw. klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR). Mechanizm ten pozwala organom podatkowym kwestionować czynności lub transakcje, które mimo formalnej poprawności mają charakter sztuczny i ich głównym celem jest osiągnięcie korzyści podatkowej. W praktyce oznacza to, że nawet legalne instrumenty mogą zostać uznane za ryzykowne, jeśli ich stosowanie prowadzi do wyłącznie podatkowej optymalizacji, a nie realizuje realnego celu gospodarczego. Fiskus analizuje wówczas zamiary beneficjentów, strukturę fundacji i faktyczne przepływy majątku.

Najczęściej problematyczne okazują się transakcje, które mają charakter sztuczny. Przykładem jest sprzedaż udziałów lub nieruchomości tuż po wniesieniu ich do fundacji. Choć formalnie działania te mogą być zgodne z przepisami, organy podatkowe mogą uznać je za mające na celu jedynie wygenerowanie niższych obciążeń podatkowych.

Stanowisko Rady ds. Unikania Opodatkowania – kalka problemów optymalizacyjnych fundacji

Uchwała Rady ds. Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania wydana miesiącach maju 2025 roku dotyczyła sprawy fundacji rodzinnej, która w 2023 r. otrzymała od fundatora akcje w darowiźnie i w tym samym roku je sprzedała. Szef KAS zwrócił się o opinię do Rady jeszcze przed zakończeniem postępowania dowodowego, co Rada skomentowała jako działanie przedwczesne – na tak wczesnym etapie nie da się jednoznacznie ocenić, czy doszło do unikania opodatkowania.

Rada podkreśliła, że klauzula GAAR ma charakter wyjątkowy i nie może być stosowana automatycznie ani w sposób zwiększający niepewność podatników. Zwrócono uwagę, że działania podatnika muszą być oceniane kompleksowo, a nie jako pojedyncze, oderwane czynności. W analizowanym przypadku darowizna akcji i ich późniejsza sprzedaż powinny być rozpatrywane łącznie.

Jednocześnie Rada wskazała, że sama kolejność działań – najpierw darowizna, potem sprzedaż – nie oznacza jeszcze sztuczności. Podatnik ma prawo wybrać rozwiązanie bardziej korzystne podatkowo, o ile mieści się ono w granicach prawa. Kluczowe jest jednak ustalenie rzeczywistego celu powołania fundacji rodzinnej. Jeśli jej zadaniem jest sukcesja, zarządzanie i ochrona majątku, a preferencje podatkowe są jedynie efektem ubocznym, to taka struktura jest zgodna z prawem. Tworzenie fundacji wyłącznie dla korzyści podatkowych może natomiast prowadzić do zastosowania GAAR.

W uchwale podkreślono też, że organy podatkowe muszą badać nie tylko czynności prowadzące do sprzedaży, lecz również dalsze działania fundacji – np. sposób inwestowania środków, sposób określenia zasad zarządzania i gromadzenia mienia oraz cele sukcesyjne wyrażone przez fundatora w statucie fundacji rodzinnej. Zastosowanie klauzuli GAAR powinno tym samym służyć ocenie długoterminowej, a nie ingerować w pojedyncze decyzje biznesowe. Rada potwierdziła tym samym stanowisko ekspertów IKiDP – fundacja rodzinna nie jest narzędziem do krótkoterminowej optymalizacji podatkowej, lecz instytucją służącą wieloletniemu zarządzaniu majątkiem i sukcesji. Jeżeli wynikiem przemyślanych działań zarządzania majątkiem będą przy tym również transakcje biznesowe dokonywane przez fundację rodzinną na zasadach zwolnienia z podatku CIT, ale będą wpisywać się jednocześnie w szeroki zakres działania struktur firm rodzinnych, to nie powinno dojść do narażenia się na zarzut sztuczności działania nacechowanego jedynie optymalizacyjnie.

Nie zawsze samo wystąpienie z wnioskiem o wydanie interpretacji indywidualnej czy opinii zabezpieczającej będzie skutecznym narzędziem ochrony. Przed wystąpieniem o wydanie tego typu interpretacji czy opinii należy dokonać weryfikacji posiadanej struktury, aby we wniosku odnieść się do realizacji celów jakie stawiane są fundacji rodzinnej – i nie będą to jedynie cele biznesowe. Opinia zabezpieczającą może być dobrym narzędziem, o ile sama fundacja będzie realizować postawione tej instytucji cele.

Praktyczne informacje o fundacji rodzinnej znajdziesz w kursie https://platforma.ikidp.pl/courses/jak-prowadzic-fundacje-rodzinna-podatki-rachunkowosc-dokumenty/

Autor

Redaktor prowadzący

Redaktor naczelny